AYDIN'IN YETERINCE TANINMAYAN IKI DEGERI…

HAYIT BALI & KARABAS OTU BALI

 

ZEKI ALTIN*

GIRIS

Ülkemiz bitki çesitliligi bakimindan dünyanin önde gelen ülkelerinin basinda gelmektedir. Aydin ili de bal nektari salgilayan bitkiler yönünden hayli zengindir. Bitki çesitliligi yaninda iklim bakimindan da bal üretimine uygun bir ildir. Bilindigi gibi bal üretimi için bitki ne kadar gerekli ise, bitkilerin salgiladigi nektari arilarin alabilmesi de o kadar önemlidir. Bu da uygun hava sicakligi ve nem oranina baglidir.

 

Bu yazimizda yüzlerce bal bitkisi bulunan ilimizin iki önemli bitkisi üzerinde durmak istiyoruz; hayit ve karabas otu.

 

KARABAS OTU: (Lavandula stoechas)

Ülkemizin degisik yörelerinde yetisen karabas otu (yöresel adiyla KARGAN),ilimizin Çine, Karpuzlu ve Koçarli ilçelerinde dogal olarak bulunmaktadir. Özellikle Akçaabat, Umcular, Tekeler, Yagsilar, Ömerler, Karacaören, Zeytinköy…karabas otunun yogun olarak yetistigi yörelerimizin basinda gelmektedir.

 

 

KARABAS OTU ÇIÇEGI (DIKMENBAL ARSIV)

 

Kis ve bahar yagmurlarinin bol oldugu yillarda ocak ayindan itibaren yesermeye baslayan karabas otu, Nisan ayinin basinda çiçek açmaya baslar ve Mayis sonuna kadar çiçekleri devam eder. Karabas otu, çogunlukla kirmiziya çalan mor çiçek açmakla birlikte, çok nadir olarak beyaz çiçek açtigi da görülmektedir. Arilar, bal nektarini çiçek basinin etrafinda dizilen siyah gözeneklerden alir.

 

Karabas otu bali, hafif kirmizimtirak, hos kokulu, dudaklardan baslayarak genize kadar bütün agiz içini nane ferahligi ile dolduran çok kaliteli, az bulunan bir baldir. Hasat mevsimi bölgemizde ari üretim mevsimi olmasi, iklim kosullari ve bitki yogunlugunun çok sinirli olmasi bu kaliteli balin istenilen düzeyde hasat edilmesini engellemektedir. Karabas otu bali, çogunlukla hayit bali ile karismis olarak hasat edilebilmektedir.

 

Bu bitkinin hastaliklara karsi olumlu etkisinin her geçen gün daha iyi bilinmesi, karabas otunun aktarlarda satisini arttiracaktir. Bu durum, karabas otunun çiçeklenme döneminde toplanmasini, dolayisiyla arilarin, bu nadide bitkiden bal özü toplamasini engelleyecektir. Simdiden tedbir alarak bu bitkinin hasadinin bal özü veren mor keseciklerin dökülmesinden sonra yapilmasi, çok yillikli bir bitki olmasi sebebiyle kökünden degil de filizlerinden koparilmasi gerekmektedir. Orman idarelerimiz, yeni olusturduklari orman dikim alanlarinda mevcut Karabas otlarina mümkün oldugunca az zarar verecek bir yöntem uygulamali, hatta çok iyi erozyon önleyici olan bu bitkiyi, yeni ekim sahalarinda yetistirme yoluna gitmelidir.

 

KARABAS OTUNUN IYI GELDIGI HASTALIKLARDAN BAZILARI

 

Karabas otu, cilt, üriner sistem, kalp ve dolasim sistemi, solunum sistemi hastaliklarinda kullanilan bir bitkidir. Aktarlar bu bitkinin çiçeklerini yüksek tansiyonu düsürücü, agri kesici, balgam sökücü…. gibi özellikleri nedeniyle satmaktadir.

 

HAYIT (Vitex Agnus -Castus)

Akdeniz ikliminde yetisen bir bitkidir. Ülkemizde Akdeniz ve Ege bölgelerinde görülmekle beraber, Çine, Karpuzlu ve Koçarli ilçelerimizde bal üretimine uygun yogunlukta yetismektedir.

 

Yapraklari, parmaklari açik bir ele benzediginden halk arasinda “bes parmak otu” da denen hayit, Haziran ve Temmuz aylarinda çiçek açar. Mor ve beyaz çiçekleri her dalda beser filiz etrafinda kümelenmistir. Hayit, çiçek açmadan Mayis sonu ile Haziran ayi basinda yagan yagmura bölgemizde “hayit basan yagmuru” denmektedir. Hayit basan yagmurlarinin yagdigi, diger iklim sartlarinin da uygun oldugu yillarda, ilimizde 40-50 ton civarinda hayit bali hasat edildigi tahmin edilmektedir. Arilar, bölgemizde gün dönümünden sonra hayit bitkisinden bal özü almaya baslar.

 

Hayit bali, ilk hasat edildiginde gayet berrak ve çok hafif kirmiziya çalan sari renklidir. Ancak, zaman geçtikçe rengi, koyulasmakta alti ay sonra siyaha yakin koyu kirmizi bir renk almaktadir. Arastirmalar, balin kansere karsi dogal bir koruyucu oldugunu, özellikle koyu renkli ballarda ant-i kanserojen özelliklerin daha fazla bulundugunu ortaya koymustur. Hayit bali, bu bakimdan da dikkatle incelenmesi gereken bir baldir. Bu bitkinin bali, hos kokulu, nispeten geç kristalize olan, son derece kaliteli bir baldir. Yuttuktan sonra damakta hayit bitkisinin özelligi olan hafif buruk bir tat birakir.

 

Ilimizde çok iyi bilinen bu bal, ne yazik ki hak ettigi degeri bulacak kadar tanitilamamistir. Oysa hayit bali, en kaliteli, en meshur ve en pahali ballarla yarisacak kadar, hatta onlardan da üstün bir baldir. Bir senedir ambalajlayip piyasaya sürdügümüz hayit bali, büyük begeni toplamis, aranan bir bal olmustur. Aydin'da faaliyette bulunan bir firma, bir arici olarak, Aydin'in bu kaliteli balinin tanitimina katkida bulunmaktan büyük onur duymaktayim.

 

HAYIT BITKISININ IYI GELDIGI BAZI HASTALIKLAR

HIPPOCRATES'ten bu yana hayit bitkisi, tipta tedavi amaciyla kullanilmakdir. Kadin hastaliklari basta olmak üzere ates düsücü, idrar söktürücü, agri dindirici… v.b. gibi bir çok hastaliga iyi geldigi kaynaklarda belirtilmektedir.

 

Hayit bitkisinin, pek çok hormon dengesinden sorumlu olan HIPOFIZ bezi üzerinde olumlu etkileri vardir. Iste hayit, erkeklerde testestoron, kadinlarda östrojen hormonlarini dengeler. Bu hormonlarin fazla veya eksikliginin neden oldugu olumsuzluklari giderir. Mesela, gençlerde akne (sivilce); kadinlarda killanma gibi hormonal bozukluklarin tedavisinde de kullanilmaktadir. Pek çok kadinin korkulu rüyasi olan menopoz dönemi olumsuzluklarina karsi hayit bitkisi dogal, yan etkisiz bir yardimcidir.

 

Unutulmamasi gereken bir husus var; bal bir gidadir, ilaç degil. Sifadir. Devamli tüketildiginde vücut direncini artirir, hastaliklara karsi korur. Hayit ve Karabas otunun alternatif tipta kullanilan bitkiler oldugunu sunun için belirtiyoruz. Bilindigi gibi arilar, degisik bitkilerden bal özü toplar. Bu nedenle balda toplandigi bitkinin özellikleri vardir. Karabas ve hayit ballari bu bakimdan çok özel ballardir.

ÖNERILER

Hayit bitkisi, bir Akdeniz bitkisi olmakla beraber, bal elde edilebilecek yogunlukta yukarida adi geçen ilçelerimizde bulunmaktadir. Ayrica nektar salgilamasi ve arilarin onu toplamasi bizim yöremize has bir özellik gibi gözüküyor. Bu balin daha iyi tanitilmasina gayret edilmeli, gerekirse tescil edilmelidir. Diger ballardan ayrildigi özellikleri, bilimsel olarak incelenmelidir. Hayit bitkisinin, sepet örme, yakacak olarak v.b. kullanilmasinin önüne geçilmeli. Erozyona karsi bu bitki yayginlastirilmali.

 

 

HAYIT ÇIÇEKLERI (DIKMEN BAL ARSIVINDEN)

 

*Dikmen bal yöneticisi, (www.dikmenbal.com). (E-MAIL: altinz@tnn.net ).